Diwrnod Cenedlaethol Archifau

Ar Ddiwrnod Cenedlaethol Archifau, credwn ei bod hi’n briodol i ni adrodd un o’r hanesion rhyngwladol niferus sy’n gysylltiedig â’n casgliadau.

Dyma lun o’r ystafell fwyta banelog o’r ail ganrif ar bymtheg yng Nghastell Gwydir ger Llanrwst yng ngogledd Cymru:

Gwydir Castle, DI2011_1054, NPRN 26555

Priodolir y ffotograff i Una Norman, ac fe gafodd ei dynnu cyn 1912. Ym 1921 fe werthwyd Castell Gwydir a chafodd y dodrefn a’r paneli addurnol yn yr ystafell fwyta eu tynnu allan a’u gwerthu mewn arwerthiant i’r perchennog papurau newydd William Randolph Hearst. Pan fu farw ym 1951, fe adawodd ddodrefn ystafell fwyta Gwydir yn ei ewyllys i’r Amgueddfa Gelf Fetropolitan yn Efrog Newydd. Cymerodd yr amgueddfa yr eitemau i’w storfeydd a dyna lle buont, allan o’r golwg, am ddeugain mlynedd a rhagor.

Ym 1994, fe newidiodd Castell Gwydir ddwylo unwaith eto, a dechreuodd ei berchnogion newydd raglen uchelgeisiol o adnewyddu ac adfer. Fel rhan o’r rhaglen hon, buont yn trafod gyda’r Amgueddfa Fetropolitan i gael y dodrefn ystafell fwyta yn ôl. Cafodd y cyfan ei ddychwelyd ym 1996 a’i osod yn ei leoliad gwreiddiol. Cafodd yr ystafell fwyta ei hagor yn ffurfiol gan Dywysog Cymru mewn seremoni ym 1998, bron pedwar ugain mlynedd ar ôl i’r dodrefn gael eu tynnu allan, a bron trigain mlynedd ar ôl i Gastell Gwydir gael ei ddisgrifio yn Caernarvonshire Inventory y Comisiwn Brenhinol!


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:


Twitter Hashtag: #RCAHMWales

The R.E. Kay Collection - Trysorau O’n Harchif

Llanederyn Church and Glebe Cottage, 1937. One of the earlier entries, it demonstrates amply the high standard of draughtsmanship to be found in the notebooks. C577935 DI2013_0817.

When considering privately donated records, created by non-professionals in the fields of archaeology or architecture, it would be difficult to cite a more impressive and striking collection than that produced by R.E. Kay over six decades from the 1930s until 1990. Comprising 39 notebooks indexed by the author, the collection records a series of walks or drives in Wales and the borders, and occasionally elsewhere in the UK, undertaken by Richard E. Kay during his spare time, from boyhood until old age. The books meticulously document a wealth of archaeological, architectural and antiquarian detail encountered during each tour, and are beautifully illustrated by R.E. Kay, a talented draughtsman.

In addition to forming an attractive and unusual set of records, the notebooks include important information about sites and features which may have since vanished or are not noted elsewhere.

Whitford Bay and a neolithic chambered tomb at Penmaen Burrows, 1984. Much more recent, the quality of draughtsmanship is unchanged – unlike that of the handwriting! C577959 DI2013_0831.

I gael mwy o wybodaeth, ewch i’n gwefan neu cysylltwch â CHCC: chc.cymru@cbhc.gov.uk


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

The Edward Hubbard Collection

Llanwddyn. The parish church of St. John in the distance, and the Powis Arms hotel to the right. The village contains the church, two chapels, a school, three public houses, and about forty private houses, all of which will be submerged.

The Edward Hubbard collection consists of images of the construction of dams over the rivers Elan and Vyrnwy, both huge engineering projects to provide water to Birmingham and Liverpool respectively.

The photographs in the Lake Vyrnwy album (C12624, 1880s) show not only the vast effort, and minimal machinery, involved in the construction but also views of Llanwddyn village street, with the inhabitants outside their houses looking at the photographer. It must have taken a while to set up the equipment and it would have been a relatively rare sight attracting much attention – very different from today’s realities of ubiquitous cameras and instantly uploaded images.

These evocative photos are captioned ‘Llanwddyn village –to be submerged’ and the like; a whole village about to vanish. The community was relocated – apparently without any controversy – to a replacement village built by the Liverpool Corporation on a more elevated site above the reservoir.

The last photo in the album depicts a group of engineers, ‘the boys of the old brigade’. All of them have beards; is this the men’s fashion of the day, or a sign of social class? And where in the social hierarchy of the day would an engineer be placed?

The Boys of the Old Brigade.

The Vyrnwy Masonry Dam. North west end of wall in September, 1883. Material: Cyclopean masonry in Portland cement. Greatest thickness at base, 120 feet. Height of masonry above foundation when the photograph was taken, 35 feet.

Foundation Rock of the Vyrnwy Masonry Dam. South west end of the trench as exposed in June, 1882.

I gael mwy o wybodaeth, ewch i’n gwefan neu cysylltwch â CHCC: chc.cymru@cbhc.gov.uk

Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Casgliad Rokeby - Trysorau O’n Harchif

Achifau Cymru

#archwilioarchifau / #explorearchives

Casglodd y Parchedig Hubert Denys Eddowes Rokeby nifer enfawr o gardiau post o bob gorsaf ac arhosfa yn y Deyrnas Unedig. Pan nad oedd yn gallu dod o hyd i gardiau post neu ffotograffau, byddai’n tynnu ei luniau ei hun, gan greu cofnod o gyflwr y rheilffyrdd cyn toriadau Beeching yn y 1960au. CHCC sy’n dal y casgliad Cymreig o 9 albwm, y mae rhai ohonynt yn cynnwys mapiau’n dangos lle’r oedd y rheilffyrdd.

Gorsaf Reilffordd Boncath ym 1958, ar Estyniad Aberteifi Rheilffordd Hendy-gwyn ac Aberteifi, DI2010_0366, C.442602, NPRN 410177

Gorsaf Pontllanio ym 1937, ar hen Reilffordd Manceinion a Milford DI2008_0706, C.431780, NPRN 41351

I gael mwy o wybodaeth, ewch i’n gwefan neu cysylltwch â CHCC: chc.cymru@cbhc.gov.uk


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Casgliadau o Awyrluniau’r Arolwg Ordnans - Trysorau O’n Harchif

Achifau Cymru

#archwilioarchifau / #explorearchives

Printiau a negatifau o Raglen Mapio o’r Awyr yr Arolwg Ordnans yw llawer iawn o’r eitemau yng Nghasgliadau Awyrluniau Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru. Mae’r golygon fertigol hyn yn dyddio o 1962 hyd 2009. Mae pob ffrâm unigol ar y rholiau mawr iawn hyn o ffilm yn agos at 9” (23cm) sgwâr. Mae fformat mor fawr yn sicrhau manylder anhygoel ar y ddaear.

Porth-cawl, Morgannwg DI_21014_0440

Mae’r ffotograff uchod (DI_21014_0440) yn dangos Porth-cawl, Morgannwg. Mae rhywfaint o draffig i’w weld ar y ffordd, ond mae llawer o geir wedi’u parcio ar y promenâd. Mae’r llanw allan – mae’r cychod yn yr harbwr yn gorwedd yn y llaid a gellir gweld ehangder mawr o dywod ar y traeth ar y dde ar waelod y llun.

Yng nghornel chwith uchaf y llun mae’r rhifydd yn dangos mai 123 yw rhif y ffrâm. Yn y stribed du ar frig y ffrâm mae pedair ffenestr fach sy’n rhoi manylion pwysig am y ddelwedd. Ar y chwith, mae darlleniad yr altimedr yn dangos 6,170 troedfedd. Mae’r ffenestr nesaf, y swigen lefel wirod ar gyfer y dangosydd asimwth, yn dangos bod yr awyren yn hedfan yn lefel. Mae’r cloc graddnodedig yn dweud wrthym i’r ffotograff gael ei dynnu am 15 eiliad wedi 10.55. Yn y ffenestr olaf, nodir mai’r dyddiad yw’r 5ed o Fai 1993 ac mai’r cyfeirnod ffilm unigryw yw 93-125.

Yn ogystal â chynnig cip diddorol ar batrymau defnydd tir yn y gorffennol, gall awyrluniau hanesyddol gael eu defnyddio at sawl pwrpas, gan gynnwys ymchwiliadau archaeolegol, lleoli ffiniau a llwybrau troed, materion cynllunio, morffoleg y safle, ac ati.

Tynnwyd lluniau o’r awyr o’r wlad gyfan er mwyn diweddaru’r mapiau. Gwnaed arolygon ar y ddaear a gwaith graddnodi gan staff yr Arolwg Ordnans hefyd, gan sicrhau bod hwn yn ddull effeithlon a manwl iawn o gofnodi’r dirwedd.

Gellir gweld y casgliadau hyn yn ein Hystafell Chwilio a Llyfrgell yn ystod oriau agor arferol. Os hoffech weld yr amrywiaeth lawn o awyrluniau ar gyfer unrhyw ardal benodol fe’ch cynghorir i wneud apwyntiad.

I gael mwy o wybodaeth, ewch i’n gwefan neu cysylltwch â CHCC: chc.cymru@cbhc.gov.uk


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Casgliad Malcom Seaborne - Trysorau O’n Harchif

Achifau Cymru

#archwilioarchifau / #explorearchives

Ceir yn y casgliad hwn ffotograffau du a gwyn, nodiadau a lluniadau, ac amrywiaeth o ddeunydd wedi’i gopïo yn ymwneud ag ysgolion ac ystafelloedd ysgolion ar hyd a lled Cymru. Cafodd y wybodaeth ei dwyn ynghyd ar gyfer ei lyfr ‘Schools in Wales 1500-1900’ (cyhoeddwyd ym 1992), ac fe’i rhoddwyd wedyn i’n harchif. Mae’r ffotograffau, nodiadau a lluniadau yn gofnod pwysig o bensaernïaeth ysgolion: mae rhai o’r Ysgolion Fictoraidd wedi’u dymchwel, a chafodd eraill eu haddasu i’w defnyddio’n Ganolfannau Cymunedol a Llyfrgelloedd Cangen, neu eu troi’n dai.

Yr Hen Ysgol Ramadeg, Brynbuga  NPRN 410496 DI2010_0825

Yr Ysgol Genedlaethol, Llanengan NPRN 23226 DI2007_1560

Yr Ysgol Genedlaethol, Abergele NPRN 23348 DI2007_1561

Dewch i ddarganfod mwy yn ystod Diwrnod Ymwybyddiaeth o’r Archif y Comisiwn Brenhinol ar 12 Tachwedd, 2014 – diwrnod o sgyrsiau a theithiau. Agored i bawb!

I gael mwy o wybodaeth, ewch i’n gwefan neu cysylltwch â CHCC: chc.cymru@cbhc.gov.uk


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Casgliad Herbert L. North - Trysorau O’n Harchif

Achifau Cymru

#archwilioarchifau / #explorearchives

Mae casgliad Herbert L. North, enghraifft hynod ddeniadol o gofnodion cwmni o benseiri, yn cynnwys cynlluniau a lluniadau, a rhai ffotograffau, o ddyluniadau North ar gyfer tai, eglwysi, a chomisiynau cyhoeddus fel ysgolion. Cafodd partneriaeth North a Padmore ei sefydlu gan North, pensaer adnabyddus ac uchel ei barch a weithiai yn yr arddull Celf a Chrefft, a bu’r cwmni’n weithgar yng Ngogledd Cymru o tua 1900 hyd 1940. Mae llawer o’r adeiladau a gofnodir i’w gweld heddiw, yn enwedig yng nghyffiniau Llanfairfechan, lle’r oedd swyddfeydd y cwmni a chartref North, er na chafodd rhai o’r cynlluniau eu gwireddu. Ceir mwy na 200 o eitemau catalog unigol yn y casgliad, y mae bron pob un ohonynt wedi’i digido.

Cynlluniau a golygon o ddyluniad arfaethedig ar gyfer tŷ yn The Close, Llanfairfechan, i’r Arglwydd Olivier. Graddfa: wyth troedfedd i un fodfedd; inc ar bapur, ND2/012, DI2010_1100. Ni chafodd y tŷ ei adeiladu.

Golygon a thrawstoriadau ar gyfer Ysgol Genedlaethol Gyffin, inc a golchiad lliw ar bapur, graddfa dwy droedfedd i un fodfedd, ND2/058, DI2005_1214.

Dewch i ddarganfod mwy yn ystod Diwrnod Ymwybyddiaeth o’r Archif y Comisiwn Brenhinol ar 12 Tachwedd, 2014 – diwrnod o sgyrsiau a theithiau. Agored i bawb!

I gael mwy o wybodaeth, ewch i’n gwefan neu cysylltwch â CHCC: chc.cymru@cbhc.gov.uk


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales