Partneriaid Treftadaeth Yn Datrys Dirgelwch Y Dyddiad!

Mae un o ddirgelion pensaernïol mwyaf Cymru wedi’i ddatrys o’r diwedd o ganlyniad i bartneriaeth rhwng yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru a Labordy Dendrocronoleg Rhydychen.
Y gred oedd i Dŷ Tredegyr, ger Casnewydd, gael ei adeiladu gan Syr William Morgan rywbryd rhwng 1664 (pan etifeddodd yr ystad) a’i farwolaeth ym 1680, ond hyd yn hyn ni chafwyd hyd i unrhyw ddogfennau i brofi pryd yn union y codwyd y tŷ.
Yn awr, yn sgil y gwaith arloesol a gafodd ei gomisiynu gan y partneriaid treftadaeth a’i gwblhau gan Labordy Dendrocronoleg Rhydychen, gellir datgelu bod y tŷ yn agos at gael ei orffen yn ystod gaeaf 1670-71.

Darganfyddiadau annisgwyl eraill a ddeilliodd o’r ymchwil oedd:

• Mae adain Duduraidd y tŷ yn dyddio o 1544-74 ond cafodd ei hailadeiladu yn dilyn tân yn hanner cyntaf yr 17eg ganrif.
• Cafodd y rhes wych o stablau – yr oedd llawer yn credu ei bod yn dyddio o ddechrau’r 18fed ganrif pan oedd y tŷ yn eiddo i Syr William Morgan KB – ei chodi’r un pryd â’r tŷ. 

Gwyddom bellach fod y stablau yn Nhŷ Tredegyr yn dyddio o’r un cyfnod yn union â’r plasty ysblennydd wrth ymyl.

Stablau Tŷ Tredegyr, wedi’u dyddio’n 1670/71 bellach.

Y tu mewn i Stablau Tŷ Tredegyr.

Arwyddocâd Pensaernïol
Tŷ Tredegyr yw un o dai mwyaf godidog cyfnod yr Adferiad drwy Brydain gyfan. Mae ganddo statws rhestredig gradd I (hynny yw, mae o bwys cenedlaethol) ac felly mae’n perthyn i’r 2.5% o adeiladau rhestredig mwyaf nodedig.
Dyma ganolfan hanesyddol un o’r ystadau Cymreig mawr, a ddatblygwyd gan deulu enwog y Morganiaid o’r 15fed hyd yr 20fed ganrif.
Cafodd y tŷ a’r demen eu gwerthu ym 1951 gan John Morgan, yr Arglwydd Tredegar olaf. Cawsant eu prynu yn y diwedd gan Gyngor Bwrdeistref Casnewydd ym 1974 a buont ar agor i’r cyhoedd ers hynny. Yn sgil cytundeb â Chyngor Dinas Casnewydd, daeth yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn gyfrifol am reoli Tŷ Tredegar, ei erddi a’i barcdir ar 16 Mawrth 2012, ar sail prydles o 50 mlynedd.
Mae’r tŷ a’r tiroedd yn gyrchfannau poblogaidd gan ymwelwyr ond mae peth o’i hanes yn ddirgelwch llwyr. A bu’n amhosibl rhoi ateb sicr i’r cwestiwn mwyaf amlwg: ‘Pryd y cafodd Tŷ Tredegyr ei adeiladu?’ – tan nawr.

Datrys y dirgelwch
I ddatrys dirgelwch y dyddiad, cafodd Labordy Dendrocronoleg Rhydychen ei gomisiynu’n gynharach eleni gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a Chomisiwn Brenhinol Henebion Cymru i ddyddio’r coed yn nho y tŷ, gan ddefnyddio blwyddgylchau.
Dendrocronoleg neu ddyddio blwyddgylch yw’r dull gwyddonol a ddefnyddir i ddyddio coed. Mae wedi’i seilio ar ddadansoddi twf blwyddgylchau a gall ddyddio coed yn fanwl iawn, gan roi’r flwyddyn ac weithiau’r tymor y cafodd y goeden ei thorri i lawr.
Darganfu Labordy Dendrocronoleg Rhydychen i’r coed a ddefnyddiwyd i wneud y to gael ei dorri yn ystod gaeaf 1670/1 ac ym 1671. Gan fod coed heb ei sychu’n cael ei ddefnyddio fel rheol, mae hyn yn dangos bod y tŷ bron wedi’i orffen ddeng mlynedd wedi i Siarl II gael ei adfer i’r orsedd, a blwyddyn cyn y dyddiad sydd i’w weld ar y deial haul paentiedig yn yr Ystafell Gedrwydd enwog.
Dangosodd Labordy Dendrocronoleg Rhydychen hefyd fod adain Duduraidd y tŷ yn dyddio o 1544-74, ond iddi gael ei hailadeiladu ar ôl tân yn hanner cyntaf yr 17eg ganrif. Mae’n bosibl mai dyma’r tŷ a ddisgrifiwyd gan John Leland, hynafiaethydd y Brenin, fel “a very fair place of stone” ar ganol yr 16eg ganrif.
Sut bynnag, y darganfyddiad mwyaf annisgwyl oedd bod y rhes wych o stablau – yr oedd llawer yn credu ei bod yn dyddio o ddechrau’r 18fed ganrif pan oedd y tŷ yn eiddo i Syr William Morgan KB a oedd yn berchen ar 75 o geffylau (gan gynnwys ceffyl rasio llwyddiannus iawn o’r enw ‘Lamprey’) – wedi’i chodi’r un pryd â’r tŷ mewn gwirionedd.
Cafodd y coed ar gyfer to’r stablau ei dorri yn ystod gaeaf 1670/71 ac felly mae’r stablau yr un oed yn union â’r tŷ. Gyda’u toeon talcennog, ffenestri croeslathog, pafiliynau ystlysol a phyrth canolog addurnol, mae’r tŷ a’r stablau’n cydweddu’n berffaith â’i gilydd.

Grym a dylanwad yn Nhŷ Tredegyr
Tŷ Tredegyr oedd y prosiect adeiladu mwyaf yn ystod cyfnod yr Adferiad yng Nghymru. Gwyddom bellach fod y stablau a’r tŷ yn cyfoesi ac yn rhan o un cynllun pensaernïol a roddodd fynegiant i rym a dylanwad teulu’r Morganiaid, a barhaodd am 300 mlynedd. Dywedid bod William Morgan, a gododd Dŷ Tredegyr ym 1671, yn werth £4,000 y flwyddyn a’i fod yn cael ei ystyried yn dywysog yn ei wlad ei hun.
Heddiw gallwn i gyd edmygu’r bensaernïaeth a’r grefftwriaeth yn Nhŷ Tredegyr, y talodd amdani o’i gyfoeth enfawr, gan wybod ei bod yn dyddio o 1671.
Yn wir, blwyddyn bwysig oedd honno i deulu’r Morganiaid. Roedd Henry Morgan, y môr-leidr enwog a hwyliai’r Môr Sbaenaidd, yn berthynas bell, a gwnaeth ffortiwn iddo’i hun drwy gipio Panama ym 1671.

Darllen mwy: Tŷ Tredegyr www.coflein.gov.uk

• Safleoedd Cysylltiedig (6)
• Delweddau ar-lein (34)
• Casgliadau Cysylltiedig (104)

Coflein yw cronfa ddata ar-lein Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru (CHCC), y casgliad cenedlaethol o wybodaeth am amgylchedd hanesyddol Cymru.


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Dolbelydr: Penwythnos Agored, 26-29 Ebrill

Llun o du allan Dolbelydr a dynnwyd gan y Comisiwn Brenhinol ym 1950.

Mae Dolbelydr, ger Llanelwy, ar agor i’r cyhoedd y penwythnos hwn, 26-29 Ebrill, a chynhelir arddangosiadau Caligraffeg ar Ddydd Sadwrn y 27ain a Dydd Sul yr 28ain. Cafodd Dolbelydr, sy’n eiddo i’r Landmark Trust bellach, ei adfer yn llwyr yn 2003. Mae’r adeilad, gyda’i simneiau talcen uchel a’i waliau gwyngalchog, yn enghraifft ysblennydd o dŷ bonedd lloriog o’r unfed ganrif ar bymtheg. Yn y bedwaredd ganrif ar ddeg roedd Dolbelydr yn gartref i gangen o’r teulu Salusbury o Leweni, ac yn ddiweddarach i Henry Salesbury (1561-1632/7), y gramadegydd o Gymro a ysgrifennodd ei "Grammatica Britannica" yno ym 1593. Mae’n debyg mai iddo ef y cafodd yr adeilad presennol ei adeiladu. Bu’r tŷ yn ffermdy gyda thenant drwy gydol y ddeunawfed ganrif a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, ond bu’n wag o 1910 hyd nes iddo gael ei adfer gan y Landmark Trust. Gall y rheiny sydd â diddordeb ym mhensaernïaeth yr adeilad weld adluniadau yn Houses of the Welsh Countryside, tudalen 246, ffigur 137. Mae cyfoeth o wybodaeth yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru – 74 o Gofnodion Casgliad – am y tŷ pwysig hwn sydd, ar sail blwyddgylchau, wedi cael ei ddyddio i oddeutu 1578, a chafodd ei gofnodi gan ymchwilwyr y Comisiwn Brenhinol ym 1950 a 1999. Mae llawer o ddelweddau ar gael ar Coflein erbyn hyn.

Golwg manwl o ddrws yn Nolbelydr, yn dangos agen y bar tynnu.

Coflein - Darganfod ein gorffennol ar-lein
Coflein yw cronfa ddata ar-lein Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru (CHCC), y casgliad cenedlaethol o wybodaeth am amgylchedd hanesyddol Cymru.
   
Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Peter Smith, hanesydd pensaernïol, 1926–2013

Bu farw Peter Smith, hanesydd pensaernïol, Ysgrifennydd Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru 1973–1991, ar 12 Mawrth 2013 mewn cartref nyrsio yn Nyfnaint.  Mae’n gadael gweddw, Joyce, a thri phlentyn.
 
Bu farw Peter Smith FSA, hanesydd pensaernïol ac awdur y clasur, Houses of the Welsh Countryside, ar 12 Mawrth 2013 mewn cartref nyrsio.  Cafodd ei eni ym 1926 yn Winlaton-on-Tyne, Swydd Durham, yn fab i arolygydd ysgolion (A.E.M.), ac wrth i’r teulu symud o le i le daeth i werthfawrogi natur amrywiol gwledydd Prydain yn gynnar yn ei oes ond ni chollodd byth acen ei blentyndod.

Ar ôl mynd i Rydychen, lle y bu’n astudio Hanes Modern, cafodd yrfa fer fel Pennaeth Cynorthwyol yn y Weinyddiaeth Drafnidiaeth yn Whitehall.Ond oherwydd ei ddiddordeb byw mewn adeiladau hanesyddol, penderfynodd astudio ar gyfer arholiad canolradd Sefydliad Brenhinol Penseiri Prydain (R.I.B.A.). Ym 1949 fe’i penodwyd i Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, un o nifer bach o Gomisiynau Brenhinol sefydlog, a dechreuodd ei astudiaeth broffesiynol faith o hynafiaethau Cymru.  Yng Nghymru, hefyd, y byddai’n cael gwraig, Joyce, yn magu teulu, ac yn dysgu iaith newydd.

Bryd hynny byddai holl staff y Comisiwn – yr Ysgrifennydd a’r pedwar ymchwilydd – yn gweithio ar henebion o bob cyfnod.  Ond, dan ddylanwad Cyril Fox, magodd Peter Smith frwdfrydedd dros ddehongli ffermdai hanesyddol, a dengys ei gyfraniad i’r Caernarvonshire Inventory ei fod yn arloeswr mewn maes newydd – pensaernïaeth werinol.  Byddai Peter yn dod yn un o aelodau cynnar y Grŵp Pensaernïaeth Werinol a bu’n Llywydd arno.

Ar ôl cwblhau’r astudiaeth o Sir Gaernarfon, bu Peter yn ymchwilio i dai cerrig Morgannwg ac yn cofnodi tai yng nghanolbarth a gogledd-ddwyrain Cymru hefyd.  Daeth cyfle i wneud astudiaeth gyffredinol o bensaernïaeth Cymru gyda throsglwyddo’r Cofnod Adeiladau Cenedlaethol ym 1963, pan gafodd Peter ei symud o’r dasg o lunio rhestrau i waith cofnodi argyfwng ar adeiladau dan fygythiad ar hyd a lled Cymru, gan gynnwys tai wedi’u hadeiladu o goed.

Cafodd syniadau cychwynnol Peter Smith ar ddatblygiad pensaernïaeth werinol eu cyhoeddi ym 1967 mewn pennod ar ‘Rural Housing in Wales’ yn The Agrarian History of England and Wales, 1500-1640, ac yna fe’u datblygwyd yn astudiaeth gyflawn ryfeddol a oedd yn cynnwys mapiau dosbarthiad a lluniadau ail-greu gwreiddiol.  Cyhoeddwyd Houses of the Welsh Countryside gan y Comisiwn Brenhinol ym 1975, a dyma ei gyfrol thematig gyntaf.  Dyfarnwyd Medaliwn Alice Davis Hitchcock i’r llyfr gan Gymdeithas yr Haneswyr Pensaernïol, a derbyniodd lu o adolygiadau canmoliaethus a oedd yn cydnabod ei wreiddioldeb.

Cafodd Peter Smith ei benodi’n Ysgrifennydd y Comisiwn Brenhinol ym 1973 (roedd wrth ei fodd gyda’r teitl hen ffasiwn Ysgrifennydd, a barai ddryswch i rai) ac yn dilyn hyn cafodd llif cyson o gyfrolau Inventory eu cyhoeddi ynghyd â sawl llyfr thematig, yr oeddynt oll yn nodedig am eu hysgolheictod a hefyd am eu darluniau eglurhaol o ansawdd gwych, gan gynnwys lluniadau rhandoredig uchel eu clod.

Yn ystod ei ymddeoliad, daliodd Peter Smith ati i ymchwilio ac ysgrifennu, gan fyfyrio ar gyd-destun Ewropeaidd pensaernïaeth werinol Cymru a Lloegr.  Yn 2010, fe gyflwynwyd cenhedlaeth newydd i themâu Houses of the Welsh Countryside gan gyfres deledu Gymraeg a gomisiynwyd gan S4C.  Yn y llyfr dwyieithog a oedd yn cyd-fynd â’r gyfres, Cyflwyno Cartrefi Cefn Gwlad Cymru: Discovering Houses of the Welsh Countryside (2010), mae Peter yn trafod rhai o’r tai yr oedd wedi helpu i’w hachub.  Cyhoeddiad olaf Peter oedd hwn ac roedd yn ddiweddglo priodol i’w ymwneud hirfaith agadeiladau hanesyddol Cymru, sydd wedi cael cymaint o ddylanwad ar ein dealltwriaeth ni heddiw o bensaernïaeth werinol.


 
Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Dendrochronology; The Method Of Dating Using Tree Rings

Abingdon Abbey, Berkshire, roof truss with pomegranate decoration on the infill.

For anyone that has seen our Twitter account, @RC_Survey, you may have picked up on #IfABursary that I have been using when out and about surveying or, in this case, when I was invited to the Oxford Dendrochronology Laboratory by Dr Dan Miles and Dr Martin Bridge. Over the last few months I have been fortunate enough to have spent time with Dan and Martin on fieldwork in Wales taking core samples, so the invite to see the next part of the process could not be missed. Having found their lab, hidden in the Oxfordshire countryside, the experience I gained was invaluable in understanding how each sample is prepared, measured, and then compared against their extensive database to produce a date or date range. Meticulous attention to detail was needed at all times, as missing a single tree ring or taking an incorrect measurement could potentially produce an inaccurate result and throw the date out by years, if not centuries. The following day I attended the Oxford Dendro Lab’s lecture and practical with the students from Oxford University’s MSc in Archaeological Science. Dan and Martin gave a very interesting lecture, with examples of how dendrochronology works and where the technique has been used to provide a definite date where dates have been disputed. This was followed by fieldwork taking samples at The Long Gallery, Abingdon Abbey, which the students were to prepare, measure and analyse as part of their course. The two days spent with Dan and Martin was very interesting and I hope to spend more time with them in the future to learn more about the process of tree-ring process.

Abingdon Abbey, Berkshire, exterior of the Long Gallery.

By Ross Cook, IfA/HLF Workplace Learning Bursary in Historic Building Survey and Interpretation.

Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales