Diwrnod Treftadaeth Chwaraeon Cenedlaethol a Threftadaeth Cymru

 

“Mae pob pafiliwn neu dŷ clwb wedi gorfod ymladd i gael ei adeiladu ac mae pob clwb wedi wynebu ei frwydr ei hun i oroesi. Dyma pam ein bod ni’n coleddu ein meysydd chwarae ac yn eu hamddiffyn yn ffyrnig.” Eddie Butler

Er y gall Stadiwm y Mileniwm yng Nghaerdydd fod yn enwog drwy’r byd, mae llawer ohonom yn cymryd parciau, meysydd chwarae a chanolfannau hamdden yn ganiataol. Yn Fields of Play, mae’r awdur, Daryl Leeworthy, yn olrhain hanes y safleoedd cyhoeddus hyn ac yn edrych ar effaith chwaraeon ar dirwedd Cymru fodern.

Mae’n ystyried yr amrywiaeth o gyfleusterau chwaraeon, o’r parc cyhoeddus cynharaf a agorwyd ym 1858 yng Ngerddi Sophia yng Nghaerdydd, i bwll nofio Llwyn Onn yn Wrecsam a agorwyd ym 1854, i’r tiroedd lles niferus a sefydlwyd ar draws Cymru ar droad yr ugeinfed ganrif. Rhoddir sylw hefyd i leoliadau chwaraeon llai hysbys, megis y llawr Troed-rolio Americanaidd yng Nghaerdydd a adeiladwyd ym 1908, stadiwm rasio milgwn Welsh White City o 1928 a’r Stadiwm Rasio Beiciau Modur byrhoedlog yn Heol Penarth yn y 1950au.

Llun a dynnwyd tua 1934 o gêm o dennis yn adfeilion Palas yr Esgob, Tyddewi, NPRN: 21633

Mae gweithgareddau llai adnabyddus megis y rasys Powderhall, pêl-wthio, pêl-fas a rasys dringo mynyddoedd mewn ceir, a hefyd ddatblygiad caeau chwarae antur a chanolfannau hamdden, i gyd yn cael sylw, ochr yn ochr â’r campau mawr – rygbi, pêl-droed a chriced – sy’n cael bron yr holl sylw yn y wasg heddiw.

Trafodir hefyd dreftadaeth chwaraeon Cymru yn fwy cyffredinol, mewn pennod ar rôl cefn gwlad fel iard chwarae genedlaethol sy’n edrych ar yr isadeiledd a grëwyd wrth i feicio, cerdded y mynyddoedd, dringo a hosteli ieuenctid ddod yn boblogaidd ar ddechrau’r ugeinfed ganrif.
Ceir yn Fields of Play 172 o ffotograffau hanesyddol a chyfoes gwych, gan gynnwys llawer o ddelweddau sydd heb eu gweld o’r blaen o archif Aerofilms yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru. Mae’r gyfrol yn codi’r llen ar yr agwedd bwysig hon ar dreftadaeth adeiledig Cymru a bydd yn cynyddu ein gwerthfawrogiad o leoedd chwaraeon yn y dirwedd.

Beth bynnag y byddwch chi’n ei wneud i ddathlu Diwrnod Treftadaeth Chwaraeon Cenedlaethol ar Ddydd Mawrth, 30 Medi 2014 mae’n werth cofio y byddai gennym lawer llai o gyfleusterau chwaraeon heddiw oni bai am ymdrechion y rheiny a frwydrodd i greu parciau a lleoedd agored Cymru dros ganrif yn ôl.

Pris y llyfr yw £9.95 ac mae ar gael gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru ac ym mhob siop lyfrau dda.

Fields of Play: The Sporting Heritage of Wales gan Daryl Leeworthy, gyda Rhagair gan Eddie Butler, wedi’i gyhoeddi gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, 2012, 180 o dudalennau, 172 o ddarluniau, maint 252x224mm.


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Drysau Agored 2014: Dewch i ddarganfod mwy am ein capeli!

Capel Bethel , Aberystwyth, NPRN:7149.

Capel Bethel, Aberystwyth, NPRN: 7147.
Mae ffasadau crand capeli Stryd y Popty yn parhau’n drawiadol 100 mlynedd a mwy ar ôl eu codi.

Fel rhan o raglen Drysau Agored 2014, fe fydd y Comisiwn Brenhinol yn agor ei ddrysau ar 20 Medi ar gyfer diwrnod hanes capeli. Bydd y diwrnod yn cynnig sgyrsiau gan arbenigwyr blaenllaw, arddangosfa o ddeunydd prin o’r archif, a chyfle i ddarganfod mwy am ein cronfa ddata o fwy na 6000 o gapeli a’r prosiect partneriaeth cyffrous rhwng y Comisiwn ac Addoldai Cymru. Am 1.30pm a 2pm fe fydd cyfle hefyd i ymuno â theithiau tywys i weld rhai o gapeli hanesyddol mwyaf arbennig Aberystwyth. Arweinir y teithiau gan arbenigwyr ar gapeli o’r Comisiwn Brenhinol a byddant yn dechrau o’r tu allan i’r English Baptist Chapel ym Maes Alfred ac yn cymryd rhwng 1½ awr a 2 awr. Ar ddiwedd y daith fe ddarperir te, teisen a bisgedi yng Nghanolfan Fethodistaidd Sant Paul, Morfa Mawr, Aberystwyth. I gael mwy o wybodaeth ac i drefnu eich lle, cysylltwch â nicola.roberts@cbhc.gov.uk, ffôn: 01970 621200.

Cychwynnodd y rhaglen Drysau Agored yn Ffrainc ym 1984 ac mae’n rhan o’r Dyddiau Treftadaeth Ewropeaidd a gynhelir ar draws Ewrop bob blwyddyn ym mis Medi ac a drefnir yng Nghymru gan Cadw. Dathliad blynyddol ydyw sy’n hyrwyddo pensaernïaeth a’r dreftadaeth adeiledig i’r gynulleidfa ehangaf bosibl drwy agor adeiladau nad ydynt ar agor fel arfer i’r cyhoedd, a thrwy gynnig mynediad am ddim i’r safleoedd hynny sy’n codi tâl fel rheol am fynd i mewn.

‘Dathliad cenedlaethol o’n treftadaeth yw Drysau Agored, ac mae’n gyfle gwych i bobl sy’n ymddiddori yn eu treftadaeth leol i rannu eu brwdfrydedd ag ymwelwyr drwy ddangos iddynt gornel fach hanesyddol o Gymru.’ Y Gweinidog Cyfoeth Naturiol, Diwylliant a Chwaraeon, 2014


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Swydd Wag - Swyddog Addysg Casgliad y Werin Cymru

Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd, Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru neu Amgueddfa Lechi Cymru

29 awr yr wythnos

Cytundeb hyd at 31 Mawrth 2015
(cefnogir ceisiadau am secondiad)Rhaglen ddwyieithog a ariennir gan Lywodraeth Cymru yw Casgliad y Werin Cymru sy’n galluogi unigolion i ddathlu hanes Cymru drwy rannu eu straeon personol eu hunain.

Bydd deiliad y swydd yn gyfrifol am ddatblygu a darparu adnoddau addysg a hyfforddi arloesol wedi’u seilio ar raglen Casgliad y Werin Cymru. Bydd deiliad y swydd hefyd yn helpu i hyfforddi addysgwyr yn y sector amgueddfeydd, llyfrgelloedd ac archifau i ddefnyddio’r wefan.

Bydd gan yr ymgeisydd llwyddiannus dealltwriaeth dda o’r Cwricwlwm Cenedlaethol
yn ogystal â sgiliau rheoli project rhagorol a sgiliau cyfathrebu.

Mae’r swydd hon yn gofyn am Gymraeg llafar o safon dda, er enghraifft y gallu i chwarae rhan weithredol mewn cyfarfodydd a chyflwyniadau.

I wneud cais ewch i’n gwefan www.amgueddfacymru.ac.uk
  
Dyddiad cau: 18 Medi 2014 (erbyn 5pm)

Mae Amgueddfa Cymru yn gyflogwr cyfle cyfartal. Croesew ceisiadau o bob rhan o’r gymdeithas.


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Drysau Agored 2014: Dewch i ddarganfod mwy am gapeli

Hen Gapel, Llwynrhydowen, nprn:11594

Sgyrsiau gan arbenigwyr blaenllaw, deunydd o’r archif, a chyfle i ddarganfod mwy am y gronfa ddata o fwy na 6000 o gapeli a’r prosiect cyffrous ar y cyd rhwng y Comisiwn Brenhinol ac Addoldai Cymru.

Hen Dŷ Cwrdd, Capel Undodaidd, Trecynon, Aberdâr, CF44 8NT.
6 Medi, 10am-12pm. Arddangosfa a sgwrs gan Stephen Hughes, “Chapels: The National Architecture of Wales”.

Yr Hen Gapel, Llwynrhydowen, Rhydowen, Llandysul, Ceredigion, SA44 4QB.
13 Medi, 3-6pm. Côr lleol a sgwrs gan Stephen Hughes, “Chapels: The National Architecture of Wales”. Lluniaeth ar gael yn yr Alltyrodyn Arms, Rhydowen.

Seion Chapel, Aberystwyth, nprn:7147

Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, Adeilad y Goron, Plas Crug, Aberystwyth, Ceredigion SY23 1NJ. 20 Medi, sgyrsiau 11am-1pm, teithiau tywys 1.30pm a 2pm. Pymtheg o bobl ar y mwyaf fydd yn gallu mynd ar bob taith i weld capeli hanesyddol Aberystwyth. I gael mwy o wybodaeth ac i gadw eich lle, cysylltwch â nicola.roberts@cbhc.gov.uk, ffôn: 01970 621200. Bydd y teithiau’n dechrau am 1.30pm a 2pm o’r tu allan i’r English Baptist Chapel, Alfred Place, Aberystwyth


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

From Horrible Histories to work at the Royal Commission!

My love for history has taken me on a path that has led me from a love of Horrible Histories and The Mummy movies to a degree in Historical and Archival Studies at Aberystwyth University and a work placement at RCAHMW (and more horrible histories). As part of my course, I spent the whole of the month of July with  the Archives and Library team at the Commission and it strengthened my ambition to become an archivist.
 

I started my placement cataloguing the RCAHMW Wall Paintings in Welsh Churches Collection, which is centred around St Teilo’s Church, once in Llandeilo Talybont and now rebuilt at the St Fagan’s National History Museum. In this one collection I got to grips with correspondence, negatives, slides, tracings and field notes, all about the astonishing wall paintings found inside the church. This collection amazed me and opened my eyes to the exciting world of archives that until then I’d only known academically.

Having finished that collection, I worked on six more, the most exciting being the Excavations Collection. This collection of field notes, photographs and correspondence was in dire need of organisation and TLC, but I was assured that I was up to the task. Each box was more and more interesting, and there were even a few laughs to be had as when one archaeologist, struggling with dating a site, wrote to another saying, ‘I wish these tiresome people had used pottery’ !

I also did my bit for RCAHMW’s social media, and  tweeted about my work here over the last month. I hope to return to volunteer ─as I start my third year at the university─ and carry on with the work I love so much, in an organisation that has really welcomed me.

P.S. I’ve also learned that I hate rusty staples.

Charlotte Hollis,Aberystwyth University work-placement student

 



Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Summer drought in south and west Wales reveals new archaeological sites

There were more archaeological surprises this year for the Royal Commission’s aerial archaeologist, as  widespread hot weather in June and July parched grasslands and showed ‘cropmarks’ in ripening fields of wheat. 



Figure 1: Right place, right time. Known cropmark of an Iron Age defended enclosure (upper centre) north of Cardigan, photographed from the air as it is harvested. In an hour or two the site will be cropped, and will disappear until the next dry summer (Crown Copyright RCAHMW, 23 July 2014).

Dr Toby Driver explained:  ‘Despite the hot weather, frequent rain showers in many parts of Wales meant that cropmarks and parchmarks did not develop everywhere. Only in the south and west, across Pembrokeshire, Carmarthenshire and Glamorgan did the persistent drought reveal scores of prehistoric and Roman sites. Parchmarks of the Roman road running west of Carmarthen, as far as Wiston in Pembrokeshire, were seen for the first time since 1994 showing just how dry it got in the south-west.’

Dr Driver continued. ‘At the Royal Commission we have to be responsive to changing weather and crop conditions each summer. As the photo of the enclosure north of Cardigan shows, an hour either side of a flight can make the difference between obtaining a permanent record of a cropmark, or missing it completely.’

Figure 2: The Roman road west of Carmarthen, showing as a parched line approaching Whitland for the first time since 1994 (Crown Copyright RCAHMW, 30 July 2014).

Pembrokeshire held the most surprises, which was astonishing given the number of discoveries made across the county in the 2013 summer drought . As the dry summer of 2014 wore on, this coastal landscape yielded yet more unrecorded prehistoric sites. Close by the Rhoscrowther oil refinery in south Pembrokeshire a splendid concentric prehistoric defended enclosure was discovered in a field of ripening wheat. New defended enclosures of Iron Age or Romano-British type and plough-levelled Bronze Age barrows were recorded near Dale, near Broadhaven, and along the north coast near Carreg Sampson chambered tomb, Trefin.

Figure 3: The ghostly outline of a new Iron Age concentric enclosure near Rhoscrowther, south Pembrokeshire (AP_2014_3228, Crown Copyright RCAHMW, 22 July 2014)

AdFigure 4: Spectacular colours accompanied further discoveries of enclosures and hillforts close to Dale in south Pembrokeshire (AP_2014_3294, Crown Copyright RCAHMW, 22 July 2014).

A number of new sites were also discovered in south Wales, and included an unexpected prehistoric enclosure on a rocky headland at Oxwich on Gower, just south-east of the famous Oxwich Castle.



Figure 5. General view of Oxwich Castle, Gower, with cropmarks of the new defended enclosure in the right foreground (Crown Copyright RCAHMW, 23 July 2014).

Work back in the office to catalogue and record these discoveries will continue at the Royal Commission well into the winter months.

See our online gallery of aerial photographs for further images from our collections.

                                                                                                                             Toby Drive

Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

31 July 1917, Sergeant Rees Actions Won Him The Victoria Cross

On 31 July 1917, Sergeant Ivor Rees of the 38th Welsh Division, South Wales Borderers, stormed an enemy machine-gun position. His action won him the highest military award for gallantry in the face of the enemy – the Victoria Cross.

The citation that was published in the London Gazette on 14 September, read:
“At Pilckem, Belgium, on 31 July 1917, an enemy machine gun inflicted many casualties when it opened fire at close range. Sergeant Rees, leading his platoon, gradually worked his way round the right flank, by making short rushes, to the rear of the gun position. At 20 yards from the machine gun, Sergeant Rees rushed forward towards it, shooting one of the crew, and bayoneting the other. He bombed a large concrete emplacement, killing five of the enemy and taking 30 prisoners, including two officers and capturing a machine gun, undamaged.”

Ivor Rees was born in Felinfoel, Llanelli, in 1893. He joined up in 1914, leaving his job as a steelworker, and quickly rose up to the rank of sergeant. He survived the war and returned home to Llanelli, but was unemployed for some time. Eventually he found work with the local council, where he once again rose through the ranks and became a head of department.

In the Second World War he joined the Home Guard, serving as a Company Sergeant-Major.
Rees was a fairly common surname in the district, and the locals used to refer to Rees the Postman, Rees the Baker, and Rees the VC.

He died at Tyisha, Llanelli, on 12 March 1967, and was buried at Morriston Cemetery. He has memorials at Havard Chapel, Llanelli Town Hall, Brecon Cathedral, and there is now a garden, dedicated to his memory, in his home town.

His Victoria Cross is proudly on display at the The Regimental Museum of The Royal Welsh, Brecon (South Wales Borderers Collection).

By Medwyn Parry


Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales

Eisteddfod Genedlaethol Cymru: Sir Gâr, 1–9 Awst

Y Maes yn edrych yn ysblennydd wrth baratoi ar gyfer digwyddiad yr wythnos nesaf.

Yr wythnos nesaf, bydd y Comisiwn Brenhinol yn ymuno â chyrff treftadaeth eraill Cymru yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanelli. Drwy gydol yr wythnos, bydd staff wrth law i ateb cwestiynau a sgwrsio ag ymwelwyr. Dewch i’n gweld ni yn rhes dreftadaeth (stondin 601-603), lle byddwch hefyd yn dod o hyd i Cadw, Amgueddfa Cymru ac Ymddiriedolaethau Archaeolegol Dyfed a Morgannwg-Gwent. Bydd ein harddangosfa newydd eleni yn canolbwyntio ar ganmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf ac ar Brydain oddi Fry, y prosiect cydweithredol llwyddiannus. Bydd yr uchafbwyntiau’n cynnwys sgwrs gan Dr Eurwyn Wiliam, Cadeirydd y Comisiwn Brenhinol, ar Ddydd Gwener 8 Awst am 10.30am ym Mhabell y Cymdeithasau 2, ar Darganfod hanes Dyfed: darganfyddiadau diweddar Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru ac eraill. Mae Cadw wedi trefnu cwis ar y cyd sy’n gofyn i ymwelwyr ateb deg cwestiwn wedi’u seilio ar wybodaeth y gellir ei chael yn rhwydd o stondinau’r pedwar corff treftadaeth. Y wobr fydd aelodaeth Cadw i deulu cyfan am flwyddyn. Dewch i roi cynnig arni!

Tanysgrifiwch i Newyddion Treftadaeth Cymru a chofrestrwch ar gyfer yr RSS porthiant llawn: cliciwch y botwm RSS hwn a thanysgrifiwch!

Rydym hefyd ar gael ar:
Twitter Hashtag: #RCAHMWales